کارآفرینی اجتماعی مفهوم نسبتا جدیدی در فضای کار داوطلبانه و خیر ایران است. هدف اصلی کارآفرین اجتماعی ایجاد تغییر اجتماعی پایدار از طریق کسبوکار است. طبق این تعریف، کارآفرینی اجتماعی اساسا با ترکیبی از دو چالش بزرگ روبهروست:
1) چالشهای اجتماعی نظیر برقراری ارتباط، متقاعدسازی و حفظ نیرو
2) چالشهای کارآفرینی از جمله مدیریت منابع و پذیرش ریسک.
و مسألهی «خیریه کارآفرین» از همینجا آغاز میشود.
شاید خیلی از ما ایدههای مختلفی برای کارآفرینی داشته باشیم اما باید بدانیم کارآفرینی مسیری است پر دستانداز. و چالش بزرگتر زمانی خود را نشان میدهد که هدف کارآفرینی حل معضلات اجتماعی باشد. در واقع، یک کارآفرین اجتماعی نه تنها باید معضلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را به درستی شناسایی کرده، با جامعه هدف ارتباط نزدیک برقرار کند و راه حل درست برای حل معضلات بیابد، بلکه باید با چم و خم کارآفرینی و، به معنای بهتر، ارزشآفرینی نیز آشنا باشد. بنابراین، چنین موسسهای لاجرم باید از ظرفیتهای تخصصهای گوناگون در حوزههای اجتماعی، کارآفرینی و نیروی کار بهره ببرد.
مسأله جذب و حفظ نیروهای متخصص در کارآفرینی اجتماعی
یافتن و حفظ نیروهای متخصص برای کارآفرینی داوطلبانه امر بسیار دشواری است! شاید در آغاز کار بتوانیم نیروهای داوطلبی را جذب کنیم، اما از آنجا که کارآفرینی معمولا کاری بلندمدت است و نیاز به پیگیری مستمر دارد، شاید این نیروها از جایی به بعد نتوانند این کار را ادامه دهند و احتمال جدایی آنها از شما کم نیست. مسأله مهم بعدی این است که نیروهای کارآفرین متخصص معمولا به اندازه کافی درگیر مشغلههای خود هستند که وقت کافی برای فعالیتهای مازاد و داوطلبانه نداشته باشند. بنابراین، برای ادامه کار بهعنوان یک خیریه کارآفرین یا باید به فکر یک منبع درآمدی قابل اتکا بود یا با تغییر دائمی تیم اجرایی کنار آمد.
افزون بر مسائل فرهنگی و مقاومت جوامع محلی در برابر تغییر که مترصد برقراری ارتباط و جلب اعتماد است، کمبود نیروی متخصص در مناطق کمتر توسعهیافته مسألهای است که غالبا دست کم گرفته میشود. در حالی که این مسأله میتواند یکی از مهمترین موانع کارآفرینی در مناطق کمبرخوردار باشد.
مسأله ریسک در کارآفرینی اجتماعی
آن زمان که نیکوکار یا موسسه خیریهای تصمیم بگیرد کارآفرینی کند، باید با چالش بزرگ کارآفرینان نیز روبهرو شود: یک کارآفرین، همان قدر که از سود کار بهرهمند میشود ریسک شکست را نیز میپذیرد.
سوال مهم اینجاست که آیا با نظر به ماهیت خیریه بهمنزله محلی برای جمعآوری و توزیع کمک برای افراد مستحق، آیا یک خیریه فعال در حوزه کارآفرینی میتواند کمکهای جذب شده را که برای چنین هدف ارزشمندی جمعآوری شده در معرض ریسک شکست قرار دهد؟
در واقع، همانقدر که ممکن است یک پروژه کارآفرینی به سوددهی برسد همیشه این خطر وجود دارد که آن پروژه به شکست بیانجامد، به ویژه در شرایط اقتصادی تورمی و ناپایدار؛ و این، بارِ مسئولیت خیریه کارآفرین را دوچندان میکند. در صورت سوددهی، موسسه میتواند سود حاصل از کارش را صرف توسعه همان کار یا اهداف خیرخواهانه کند، اما در صورت زیاندهی چطور؟ این چالشی جدی است که راه حل یکسانی ندارد. در هر صورت، آن نیکوکاری که در یک پروژه کارآفرینی مشارکت میکند بایستی با این فرض پیش برود که ممکن است آن پروژه به نتیجه نرسد.
مدلهای کارآفرینی اجتماعی در ایران
در ادامه، سه مدل را برای موسسات خیریه کارآفرین پیشنهاد کرده و مصداقهایی را معرفی میکنیم:
موسسه کارآفرین؛ ایجاد و مدیریت کسب و کار با هدف اجتماعی
در این مدل، موسسه عملا در نقش کارآفرین قرار میگیرد و یک ایده کارآفرینی را با پذیرش ریسک شکست و تقبل مدیریت کامل کسب و کار (از تولید تا فروش) و کنترل گردش مالی پیادهسازی میکند. سود حاصل از کار میتواند صرف توسعه همان کار شود یا توسعه منطقهای که آن کار در آنجا انجام شده یا حتی شروع یک طرح کارآفرینی در منطقهای دیگر.
از مصداقهای موسسه کارآفرین در ایران پروژه اجتماعی مانیز است که از سال 1391 شروع به فعالیت کرده. این موسسه با هدف توانمندسازی زنان سرپرست خانوار به تولید محصولات دوست دار محیط زیست از جمله ساک دستی مشغول است و این محصولات را به صورت خرده فروشی و انبوه عرضه میکند.
موسسه مربی؛ حمایت از طرح کارآفرینی و تربیت افراد تا روزی که مستقل شوند
مدل دوم، قرار گرفتن موسسه در نقش حمایتگر و تربیتکننده است. در واقع موسسه با جمعآوری کمک و جذب نیروهای داوطلب، بودجه و تخصص لازم برای شروع یک ایده کارآفرینی را تأمین میکند. فرد یا افراد مستعد محلی از طرف موسسه تحت آموزش قرار میگیرند و مشغول به کار میشوند. موسسه تا جایی آنها را همراهی میکند که کارگاه بتواند با یک مدیریت مستقل از افراد محلی به فعالیت خود ادامه دهد. و از اینجا به بعد، سود و ریسک کار به صاحب جدید کارگاه منتقل میشود و اینک کارگاه اصطلاحا باید بتواند روی پای خودش بایستد.
خیریه بارقه مثالی از یک موسسه مربی کارآفرینی در ایران است. این خیریه هدف دارد که با حمایت از شروع کسبوکارهای کوچک و حفظ آنها به گسترش کارآفرینی در مناطق کمبرخوردار کمک کند. به عنوان مثال، خیریه بارقه در یکی از طرحهای خود با عنوان «کارگاه کیف بلوط» با کمک خیرین مکان یک کارگاه را اجاره کرد، تجهیزات و مواد اولیه را خرید، آموزشهای لازم را ارائه داد و افراد محلی شروع به کار کردند. طی این پروسه، خیریه با نظارت بر کار و کنترل کیفیت محصولات تولید شده و بازاریابی، نقش حمایتی خود را ایفا میکند و درآمد حاصل از فروش محصولات به افراد محلی شاغل در کارگاه و توسعه کارگاه تعلق مییابد. هدف نهایی این است که در نهایت کارگاه بتواند از طریق یک مدیر محلی و به طور مستقل به کار خود ادامه دهد.
موسسه وام دهنده؛ اهدای وام به کارآفرینان خرد
مدل سوم، قرار گرفتن در نقش تأمینکننده اعتبار است. در این مدل، خیریه نقش بنگاه سرمایهگذاری را برای کارآفرینان خرد ایفا کرده و با تأمین اعتبار به راهاندازی مشاغل کوچک کمک میکند. چنین موسسهای با ایجاد شبکه بزرگی از نیکوکاران و ارتباط با شرکتها، سازمانها و سرمایهگذارها، به جمعآوری اعتبار مشغول شده و با ارائه تسهیلات و وامهای کارآفرینی، از کسب و کارهای خرد واجد شرایط و ایدههای کارآفرینی نوآورانه حمایت میکند.
برای مثال، سازمان ایفا از سال 1398 تامین منابع مالی خرد برای ایجاد شغل و توسعه کسب و کار در روستاها و مناطق کمبرخوردار ایران را آغاز کرده است. این سازمان پس از طی فرآیندها و کارشناسی، طرحهای کسب و کارمورد تایید را در بستر وبسایت منتشر میکند تا مردم با قرض دادن مبالغ مورد نظرشان به این طرحها، ایجاد و توسعه فرصتهای شغلی را ممکن کنند. قرضهای ارائه شده طی اقساط چند ماهه پس گرفته میشوند تا در پروژههای بعدی به کار گرفته شوند.
نمونه های رایج کارآفرینی خیریه
با توجه به ظرفیت مناطق تحت پوشش، خیریهها میتوانند در حوزههای مختلف تولید، خدمات، آموزش، بازاریابی، فروش و سرمایهگذاری به کارآفرینی کمک کنند. برای آشنا شدن با چند نمونه از کارآفرینی اجتماعی پیشنهاد میکنیم این مقاله را بخوانید.
کارآفرینی ظرفیتهای بسیاری برای جا افتادن در فعالیتهای حوزه خیریه و نیکوکاری دارد. با این که چالشهای این کار کم نیست اما با داشتن یک تیم متخصص و انگیزه کافی، میتوان در بلندمدت تحولات ارزشمندی در مناطق کمبرخوردار ایجاد کرد.
همچنین ببینید:
ایده های کارآفرینی اجتماعی؛ معرفی 10 ایده کارآفرینی کاربردی
کارآفرینی اجتماعی چیست؟ معرفی نمونههای موفق در جهان